Bati hjálpar öðrum: „Hann var með geð­sjúk­dóm og leiddist út í fíkn“

Rétt að verða tvítugur.

„Ég held að þegar það gerist í nærumhverfinu okkar að einhver deyr vegna þess að kerfið brást, þá brestur eitthvað inn í okkur,“ segir Þórdís einlæg.

Og sorgmædd.

„Þegar hann gekk út úr meðferðinni sinni var hann með eitt A4-blað með leiðbeiningum um hvernig hann gæti reynt að viðhalda sínum bata,“ segir Þórdís en bætir við:

Ef hann hefði hins vegar verið með krabbamein eða einhvern annan sjúkdóm hefði verið heilt þverfaglegt teymi fyrir hann að leita til.“

Þórdís segist telja að hluti vandans felist í fordómum.

„Ég er ekkert undanskilin því að hafa upplifað fordóma hjá sjálfri mér varðandi fíknisjúkdóma eða geðsjúkdóma. Sem betur fer er þessi umræða þó að opnast og verða meiri,“ segir Þórdís og bætir við:

„Því við erum að tala um málaflokk upp á líf og dauða. Af þeim sem láta lífið á aldrinum 20–39 ára hafa 40% leitað til SÁÁ.“

Í Áskorun fjöllum við um erfiðu málin en líka allt það jákvæða og góða sem getur byggt okkur upp eða hvatt aðra til dáða. Áskorun fjallar á mannlegan hátt um öll lífsins verkefni.

Á Íslandi eru meðferðaraðilar nú þegar farnir að nýta appið Bati fyrir sína skjólstæðinga til viðbótar við meðferð. 

Þá eru erlendir aðilar nú þegar með augastað á Bata, sem í fyrra sigraði í alþjóðlegu keppninni Society of Addiction Medicine sem haldin var í Þýskalandi.

Um tvö þúsund manns nota Bata nú þegar, sem þó er app sem er enn í þróun. Allir geta hlaðið niður Bata og þannig valið að vera með sinn eiginn stuðningsfulltrúa í símanum.

Hvað þekkir þú marga?

Það eru engar fjölskyldur á Íslandi sem þekkja ekki eitthvað til fíknisjúkdóma.

Sem þó voru lengi vel huss huss mál í samfélaginu; fjölskyldumál sem jafnvel mátti ekki tala um.

Enginn er undanskilinn.

Læknar og heilbrigðisfólk geta þróað með sér fíknisjúkdóma; amman sem tekur svefntöflur því hún syrgir manninn sinn getur þróað með sér fíknisjúkdóm eða afinn sem óvart fer að drekka of mikið því hann veit ekki hvað hann á að gera þegar hann hættir að vinna.

Ofurmamman er síðan konan sem stundum er kölluð súperwoman og stundum drottningin; sú sem stendur sig frábærlega í starfsframanum, ræktinni, sem mamma og sem tískudrottning með bestu heimilisráðin en fer að ofnota verkjalyf til að koma sér í gegnum þetta allt saman. 

Það sama á við um rísandi stjörnuna sem er klárastur allra í vinnunni; geggjað klár og flottur gaur sem gæti eflaust orðið næsti forstjóri ef ekki kæmi til að hann algjörlega missi það á árshátíðunum. Einn af þeim sem ættu ekki að drekka eins og sagt er.

Í dag ætlum við þó ekki að ræða um fíknisjúkdóma og þróun þeirra heldur að heyra um þetta nýja app Bata sem allir meðferðaraðilar eru nú þegar farnir að nýta sem viðbót við meðferð.

„Við höfum ekkert auglýst en í febrúar verðum við þó með herferð sem við vonum að muni vekja athygli. Sú herferð er reyndar ekki um Bata-appið sem slíkt, heldur frekar fíknisjúkdómana og mikilvægi þess að hjálpa fólki að komast í bata,“ segir Þórdís og bætir við:

„Við erum jafnvel að vona að sjónvarpsstöðvarnar taki vel í að birta fyrir okkur myndbönd sem við höfum gert sem sýna svo vel hvernig fólk með fíknisjúkdóma er í alvörunni þverskurður af samfélaginu.“

En hvers vegna herferð um fíknisjúkdóma en ekki sjálft appið?

„Að hjálpa fólki sem er í bata til að byggja sig áfram upp í sínum bata kallar í raun á að það sé óhjákvæmilegt annað en að ræða málin út frá málaflokknum sjálfum; fíknisjúkdómum sem allir geta þróað með sér, líka ég og þú.“

Þórdís

Það er ekki úr lausu lofti gripið að byrja söguna um Bata á því að segja frá unga frændanum sem dó árið 2020.

Því hans dauði hafði bein áhrif á það að Bati varð til.

„Ég ólst ekki upp við neina fíkn í mínu nærumhverfi,“ segir Þórdís sem er fædd árið 1997, alin upp í Mosfellsbæ, gekk í Varmaskóla og segir listskauta hafa heltekið sig allt fram til sextán ára.

„Í fjölskyldunni minni vissi ég reyndar aðeins að frændi minn ætti erfitt en það var lítið um það rætt sérstaklega,“ segir Þórdís og speglar þannig vel raunveruleikann um hversu lítið við vitum oft um geðsjúkdóma, þótt þeir séu innan fjölskyldunnar.

Þórdís gerði alls konar áður en hún fór í iðnaðarverkfræðina í Háskólanum í Reykjavík. Hún fór til dæmis sem skiptinemi til Bandaríkjanna.

„Ég var ekkert smá heppin með fjölskyldu. Ég er enn í miklu sambandi við þau.“

Fór í Verslunarskólann í Reykjavík og eina önn sem skiptinemi til Ástralíu.

En hvers vegna verkfræði?

„Mamma er verkefnastjóri og ég er alin upp við það að vera eins skilvirk og ég mögulega get, alltaf að hugsa um hvernig ég nýti tímann minn sem best. Meira að segja þegar ég sker niður jarðarber í skál,“ segir Þórdís og hlær.

„En ætli þetta uppeldi hafi ekki átt sinn þátt í því að mér fannst iðnaðarverkfræðin heillandi, enda gengur hún út á að skilvirknivæða.“

Sem að mörgu leyti á vel við sem lýsing líka á Bata-appinu.

Því í raun erum við að skilvirknivæða batann en hugmyndin er sú að með honum sé verið að draga úr líkum á endurkomu fólks í meðferð.“ 

Þórdís segir líka mikilvægt að fólk setji hluti í samhengi.

„Þegar verið er að tala um fjármagn sem sett er í málaflokkinn er verið að tala um nokkra milljarða sem er lítið í samanburði við það að fíknisjúkdómar kosta samfélagið að minnsta kosti 100 milljarða á ári, beint og óbeint.“

Biðlistar í byrjun

Hugmyndin um Bata byrjaði þó allt öðruvísi.

„Þegar ég var í verkfræðinni fórum við í hópaverkefni sem gekk út á að reyna að skilvirknivæða biðlistana í meðferð á Vogi,“ segir Þórdís sem enn starfar mjög náið með SÁÁ.

„Þetta var árið 2019 og einhver umræða hafði verið áberandi í fjölmiðlum um hversu langir biðlistarnir voru til að komast í meðferð.“

Með samnemendum sínum fór Þórdís því í það verkefni að rýna í málin frá öllum hliðum, þar á meðal við að ræða við fólk sem hafði sjálft farið í meðferð, við fagfólk sem starfar í meðferðum og svo framvegis.

„Flöskuhálsinn var mjög greinilegur og þarna sáum við mörg tækifæri til umbóta. Enda skoðuðum við málin allt frá því að fólk hringdi fyrst í Vog til að biðja um meðferð yfir í að komast loks í meðferðina og skráðum allt niður sem gerðist þarna á milli,“ segir Þórdís og bætir við:

„Við vildum þróa hugbúnað sem myndi bæta samskipti og stuðning við umsækjendur um meðferð og stytta biðlista og fyrir þessa hugmynd fengum við nýsköpunarverðlaun frá forseta Íslands árið 2021.“

Það sem gerðist hins vegar í millitíðinni var að frændi Þórdísar dó.

„Enda gleymi ég aldrei símtalinu þegar mamma hringdi í mig og sagði mér fréttirnar,“ segir Þórdís og nú má sjá að hún er svolítið meyr.

Ekki vegna þess að við frændsystkinin vorum svona náin. Heldur bara hversu sláandi það væri að hann væri dáinn, að kerfið hefði brugðist.“

Í stuttu máli breytti frændi Þórdísar öllu.

„Ég sá svo fyrir mér frænda minn standa eftir meðferðina með eitt A4-blað í höndunum. Hann hefði þurft svo miklu meira en úrræðið sem honum var bent á að prófa næst þýddi biðlisti í tvö ár. Og hver hefur tvö ár þegar fólki líður ömurlega?“ spyr Þórdís og bætir við:

„Ég geri mér grein fyrir að geð- og fíknisjúkdómar eru miklu flóknari en svo að Bati breyti öllu. En þetta ótímabæra dauðsfall frænda míns leiddi til þess að ég fór að ræða við fleiri í sambærilegri stöðu og hann. Því hann er ekki einsdæmi.“

Þórdís segir að því fleiri sem hún talaði við, því fleiri hafi talað um að eftir meðferð stæði fólk oft frammi fyrir spurningunni: Hvað svo?

„Sem gerði það að verkum að ég fór að hugsa: Er ekki hægt að skilvirknivæða bataferlið þannig að fólk fái stuðning við að byggja sig upp? 

Því þegar fólk kemur úr meðferð er það oftast svo móttækilegt fyrir stuðning og hjálp. Er akkúrat á því stigi að hugsa: 

Nú ætla ég að gera allt sem ég get til að viðhalda batanum!“

Bati fæðist

Hugmyndin að Bata fæddist hjá Þórdísi, sem til að byrja með var ein. Hún tók til dæmis þátt í nýsköpunarhraðlinum Snjallræði en naut í upphafi mikils stuðnings Stefáns Ólafssonar lektors í HR.

„Ég sá allan tímann fyrir mér að fólk þyrfti að vera með góða hvatningu við höndina og því er Bati app í símanum,“ segir Þórdís og bætir við:

„Skjólstæðingar SÁÁ sem nota Bata eru nú með sína eigin útskriftaráætlun í símanum, sem fólki finnst auðvitað snilld.“

Þótt ársáskrift kosti innan við þúsund kall á mánuði, fannst Þórdísi erfitt að byrja að rukka fyrir notkunina.

„En fyrir ekki svo löngu síðan hitti ég konu í bata sem sagði við mig: Ég eyddi nú öðru eins þegar ég var í neyslu. Það er því ekki að drepa mig að borga smá fyrir batann minn.“

Bati fékk sprotastyrk Tækniþróunarsjóðs í byrjun árs í fyrra, sem gerði Þórdísi og meðstofnanda hennar loks kleift að ráða inn hugbúnaðarsérfræðinginn Leif Benedikt Baldursson í fullt starf og nú eru þau þrjú sem vinna hjá Rekovy. Meðstofnandinn hennar er Ágúst Þór Þrastarson tölvunarfræðingur, en þau kynntust í HR.

Til að setja Bata í samhengi við tölur í samfélaginu, segir Þórdís rannsóknir sýna að 50% þeirra sem fara í meðferð fari í endurinnlögn síðar. Markmiðið er að Bata-appið verði liður í því að ná þessu hlutfalli niður. Það geti sparað samfélaginu mikla peninga.

„Ekki aðeins kostnað í heilbrigðiskerfinu heldur er það allra hagur að ná sem flestum úr fíkn eða örorku eða hverju öðru sem kemur í veg fyrir að fólk geti verið virkir þátttakendur í samfélaginu þar sem við greiðum okkar skatta og svo framvegis.“

Þórdís sér fyrir sér að bati muni fljótt útfærast fyrir fleiri hópa en fólk sem er í bata frá áfengis- eða fíkniefnaneyslu.

Þórdís nefnir spilafíkn sérstaklega.

Því það er fyrirséð að spilafíkn verður mjög stórt vandamál í samfélaginu, mun stærra en nú er, sem eru mjög alvarlegar fréttir því nú þegar er spilafíkn mjög alvarlegur og falinn vandi.“

Þórdís segir Bata í raun útfærðan þannig að hann geti auðveldlega nýst fyrir svo margt annað.

„Ég var með fyrirlestur hjá heilbrigðistæknifyrirtækinu Helix um daginn þar sem læknir kom til mín eftir erindið og sagði við mig að hún sæi miklu meiri notkunarmöguleika á Bata en eingöngu tengt fíknisjúkdómum. Appið gæti vel nýst mjög mörgum skjólstæðingum hjá henni vegna ýmissa annarra mála.“

Sem reyndar passar því fyrir stuttu nefndi læknir í viðtali við Vísi að heilsugæslan á Kirkjusandi notaði Bata-appið með sínum skjólstæðingum.

„Sjálf notaði ég meira að segja Bata til að koma mér í gang eftir sumarfrí í haust,“ segir Þórdís og brosir.

Þórdís segir hugmyndafræðina á bakvið Bata svo sem engin ný vísindi.

„Í raun erum við búin að taka allt það helsta sem meðferðaraðilar hafa hingað til verið með á pappírsformi fyrir skjólstæðinga og setja það í stafrænt form. Sem þýðir að nú geta allir sem eru búnir í meðferð eða eru í bata frá fíkn verið með sinn eigin stafræna stuðningsfélaga í símanum.“

Þórdís er ánægð með hvernig verkefnið hefur þróast, þótt það að missa frændann hafi verið sár missir.

„Það er alltof mikil einföldun að halda að Bati hefði breytt öllu fyrir frænda minn, hann hefði þurft að komast í langtímameðferð með mikilli sérhæfingu. En biðin í næsta úrræði sem honum var ráðlagt að prófa var tvö ár og hver hefur tvö ár þegar fólki líður ömurlega?“ spyr Þórdís og bætir við að geð- og fíknisjúkdómar séu mun flóknari en svo að Bati geri gæfumuninn.

„En það að kerfið hafi brugðist frænda mínum og hann dáið svona ungur leiddi til þess að ég fór að ræða við fólk sem hefur farið í meðferð og er orðið edrú. Það sem ég hef lært af þeirri vegferð er að sá hópur er til í að þiggja alla þá hjálp sem þér býðst til að reyna að halda sér edrú,“ segir Þórdís og bætir við:

„Þess vegna vona ég að íslenska heilbrigðiskerfið muni taka betur við sér á næstu árum og horfa á Bata sem eðlilegan lið í að styðja við fólk. 

Meðferðaraðilar eru að nýta Bata mjög vel en það sem hefur verið ákveðinn þröskuldur á Íslandi fyrir nýsköpunaraðila sem eru að koma með nýjar lausnir í heilsutækni er kerfið sjálft, stjórnsýslan og að fá greitt fyrir þjónustuna.“