For­sætis­ráð­herra muni alltaf hafa sam­ráð við for­seta

Þetta er meðal þess sem fram kom á Alþingi í gær en Kristrún mælti þar fyrir frumvarpi um breytingar á forsetaembættinu. Frumvarpið felur meðal annars í sér tillögu um ráðningu aðstoðarmanns forseta en það sem hefur vakið mesta athygli eru breytingar á skipun forsetaritara, æðsta embættismanni forseta Íslands. Ólafur Ragnar Grímsson fyrrverandi forseti hefur gert við það athugasemdir og sagt að um alvarlega aðför yrði að ræða að forsetaembættinu.

Verkaskiptingin hafi ekki verið einhlít

Í ræðu sinni á Alþingi í gær sagði Kristrún meðal annars um tillöguna að verkaskipting forseta og forsætisráðherra í þeim efnum hafi ekki verið einhlít þegar litið er til framkvæmdar undanfarinna áratuga. Tillaga frumvarpsins sé í samræmi við þó nokkur fyrirliggjandi dæmi um að forseti og forsætisráðherra undirriti skipunar- eða launsarbréf í sameiningu á grundvelli tillögu frá ráðherra.

„Hins vegar liggur einungis fyrir eitt skýrt dæmi um að forseti undirriti skipunarbréf forsetaritara einn, án aðkomu ráðherra. Frumvarpið felur því í sér aukinn skýrleika um þetta efni. Tekið er tillit til sérstakra tengsla embættis forsetaritara við forseta en jafnframt gætt að almennum ákvæðum stjórnarskrár um verkaskiptingu ráðherra og forseta, svo sem um að ráðherrar beri ábyrgð á stjórnarframkvæmdum en forseti ekki og að forseti láti ráðherra framkvæma vald sitt.“

Þá sagði Kristrún undir lok ræðu sinnar að eftir að frumvarpið hafi verið lagt fram hafi komið fram athugasemdir við ákvæði þess um forsetaritara. „Af því tilefni aflaði ráðuneytið álitsgerðar fræðimanns og fékk Þjóðskjalasafnið til að taka saman gögn um það hvernig staðið hefur verið að skipun og lausn forsetaritara á lýðveldistímanum. Þingnefndinni sem fjallar um málið verður gerð grein fyrir þessum gögnum.“

Mjög margt sem stundum sé loðið

Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir þingmaður Sjálfstæðisflokksins spurði þá Kristrúnu út í tillöguna um forsetaritarann. Sagðist hún vilja spyrja um hugsunina á bakvið það hver aðkoma forsætisráðuneytisins raunverulega verði að ráðningu forsetaritara.

„Ég spyr vegna þess að það er í mínum huga mjög mikilvægt að gæta að sjálfstæði forsetans og ákvörðunarrétti hans þegar kemur að skipan á skrifstofu hans. Það er ágætt að komið sé álit, sem ég hef vitaskuld ekki séð og sit ekki í þeirri nefnd sem málið fer til. En það er mikilvægt að nefndin skoði mjög vel útfærsluna í frumvarpinu, hvort hún sé fullnægjandi að þessu leyti. Ég hvet nefndina til að gera það vegna þess að það er mjög margt sem er stundum loðið, að minnsta kosti í framkvæmd, ýmislegt sem byggir á hefðum og venjum og fyrir hinn almenna borgara er ekki alltaf nákvæmlega ljóst hvert er hlutverk forsetans og skyldur og síðan samspil löggjafarvalds og framkvæmdarvalds og dómsvalds, fyrst og síðast löggjafarvalds og framkvæmdarvalds.“

Mikilvægt sé að passað sé upp á að forsetinn sé ávallt nægilega sjálfstæður í sínum störfum og hafi ákvörðunarrétt þegar komi að skipan sem þessari. Sagði Þórdís að valddreifing og aðhald væri mjög mikilvægt, sérstaklega gagnvart aðstæðum sem ekki væri endilega hægt að sjá fyrir nú, sem einmitt væri ástæðan fyrir þessu kerfi og samspili þessara embætta í stjórnarskránni.

Sé um að ræða millileið

Kristrún svaraði Þórdísi og sagði að hún telji mikilvægt að stjórnskipunarefnd taki tillöguna til umræðu. Sagði hún jafnframt að borist hefði umsögn um málið og hvort eðlilegt væri að tillagan kæmi frá forsætisráðherranum.

„Ég tek auðvitað að fullu leyti undir með hæstvirtum þingmanni að það þarf að tryggja sjálfstæði forsetaembættisins. Vegna þessa var sérstaklega haft fyrir því að sækja heimildir í Þjóðskjalasafn um hvernig í rauninni skipan forsetaritara og tillögugerð forsetaritara hefur verið í gegnum tíðina. Í raun virðist hafa verið svo til allur gangur á þessu.“

Sagði Kristrún að með tillögunni væri verið að fara millileið. „Hérna er verið að fara millileið, milli þess að forsetinn ráði einn eða á hina höndina, gæti einhver sagt, að það sé í rauninni bara kjara- og mannauðssýslan hjá hinu opinbera sem segi til um hvernig eigi að ráða.“

Sagði ráðherrann að í nútímaumhverfi væri það svo að starf væri auglýst, fólk fari í gegnum hæfnismatsferli en ljóst væri að það væri fullkomlega eðlilegt að forsetinn hafi sjálfur aðkomu að ferlinu.

„Enda er þetta starfsmaður sem starfar á forsetaskrifstofunni. Í þessu samhengi er talið eðlilegt að það sé í rauninni partur af þessu ferli nauðsynlegt samtal milli forsætisráðherra og forseta þegar kemur að þessari tillögugerð, þótt formlega komi tillagan frá forsætisráðherra. Ég hygg að undirliggjandi ástæða sé að oft í gegnum tíðina hefur þetta verið gert með þessum hætti. Tillagan kemur frá forsætisráðherra en auðvitað að viðhöfðu samráði við forsetann.“

Sagðist Kristrún ítreka að sótt hafi verið gögn vegna málsins og að henni finndist gott að tillagan yrði tekin til umræðu í nefnd.

„Við viljum að það skapist ákveðin festa um forsetaritarann og það er sérstaklega tekið fram að í ljósi þess að það standi til, að minnsta kosti samkvæmt þessu frumvarpi, að forseti fái aðstoðarmann, þá skipti enn þá meira máli að hlutverk forsetaritara sé skýrt í lögum.“