Geta verið í gæsluvarðhaldi í allt að þrjá mánuði á grundvelli rannsóknarhagsmuna

Hæstiréttur staðfesti í gær gæsluvarðhaldsúrskurð Héraðsdóms Reykjaness yfir grænlensku skipverjunum tveimur sem grunaðir eru um að hafa ráðið Birnu Brjánsdóttur bana. Alls gætu mennirnir setið í gæsluvarðhaldi á grundvelli rannsóknarhagsmuna í þrjá mánuði, en lengur ef krafist er gæsluvarðhalds á grundvelli almannahagsmuna.

Sakborningar eru eingöngu úrskurðaðir í gæsluvarðhald ef þeir hafa náð 15 ára aldri og rökstuddur grunur er um að viðkomandi hafi gerst sekur um háttsemi sem varðar fangelsisvist. Séu einstaklingar úrskurðaðir í gæsluvarðhald á grundvelli almannahagsmuna þarf að liggja fyrir sterkur grunur á að viðkomandi hafi framið afbrot sem að lögum geti varðað tíu ára fangelsi.

Ekki er heimilt að úrskurða sakborninga í gæsluvarðhald í lengri tíma en tólf vikur nema mál hafi verið höfðað gegn viðkomandi eða á grundvelli almannahagsmuna, og aldrei lengur en fjórar vikur hverju sinni.

Til að mynda staðfesti Hæstiréttur í desember síðastliðnum að maður sem ákærður var fyrir að nauðga sambýliskonu sinni og beita hana grófu ofbeldi í byrjun febrúar á síðasta ári skyldi sæta gæsluvarðhaldi þar til dómur félli í máli hans, en ekki lengur en til 5. janúar á þessu ári. Maðurinn var því alls í tæpt ár í gæsluvarðhaldi.

Umfang máls og flækjustig ráða mati á tímalengd gæsluvarðhalds

Þegar Héraðsdómur Reykjaness úrskurðaði skipverjana tvo í gæsluvarðhald síðastliðin fimmtudag hafði ekki verið staðfest að lífsýni sem fundust í rauðu Kia Rio bifreiðinni væri úr Birnu. Þá var lík hennar ekki heldur fundið. 

Gera má ráð fyrir að lögregla krefjist áframhaldandi gæsluvarðhalds telji hún ástæðu til að óska eftir framlengingu að tveimur vikum liðnum. Meti lögregla ný gögn í málinu nægilega sterk til að krefjast gæsluvarðhalds á grundvelli almannahagsmuna getur hún gert það, en annars óskað eftir áframhaldandi varðhaldi vegna rannsóknarhagsmuna. 

Jón H.B. Snorrason, aðstoðarlögreglustjóri og saksóknari hjá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu, segir að honum beri skylda til að leggja mál fyrir dómstóla á hverju stigi svo að allt sé upplýst. 

„Það er þannig að þegar einhver rannsókn er í gangi og það eru ástæður eða atvik sem krefjast þess að það sé komið í veg fyrir að sakborningar geti borið sig saman, samræmt framburð sinn, haft áhrif á vitni eða komið undan einhverjum sönnunargögnum eða eyðilagt sönnunargögn þá eru skilyrði til gæsluvarðhalds vegna rannsóknarhagsmuna,“ segir Jón í samtali við Vísi.

„Umfang máls og flækjustig ráða mati á tímalengd gæsluvarðhalds, hvort málið er flókið, hvort það varðar marga, hvort það er fyrirséð mikil rannsóknarvinna sem þarf að fara fram áður en að menn geta losnað úr einangrun.“

Sterkur grunur þarf að liggja fyrir

Jón Steinar Gunnlaugsson, fyrrverandi hæstaréttardómari segir að jafnan sé úrskurðað í fjögurra vikna gæsluvarðhald ef þess er krafist á grundvelli almannahagsmuna. 

„Rannsóknarhagsmunir eru ekki skilyrði fyrir slíku gæsluvarðhaldi heldur verður að vera komin fram samkvæmt lögunum sterkur grunur á að sá sem er í gæsluvarðhaldi hafi framið brot sem varða geti tíu ára fangelsi. Það þarf að vera sterkur grunur,“ segir Jón Steinar í samtali við Vísi.

„Eins og þetta hefur verið kynnt fyrir okkur almenningi þá sýnist mér að núna hljóti að vera kominn fram sterkur grunur um að þessir menn hafi framið glæp sem getur varðað tíu ára fangelsi. Þannig að ég á alveg eins von á því að næst þegar beðið verði um framlengingu á þessum gæsluvarðhaldsúrskurði þá verði það gert á þeim grunni og að þá verði fallist á fjórar vikur.“