„Maður skynjaði eitt­hvað brot­hætt en það var hluti af sjarmanum“

Eiríkur Guðmundsson starfaði um margra ára skeið á Rás 1 þar sem hann stýrði meðal annars Víðsjá og Lestinni. Þar varð hann einn eftirtektarverðasti útvarpsmaður landsins og vakti athygli fyrir pistla um menningar- og þjóðmál, einstaka rödd sína og gáskafulla, frumlega og oft og tíðum ögrandi nálgun. 

Samhliða störfum sínum í útvarpi vann Eiríkur sem rithöfundur í hartnær tvo áratugi og sendi frá sér fimm skáldsögur, eina ljóðabók og eitt rit um skáldskap Steins Steinarrs. Eiríkur féll frá langt fyrir aldur fram árið 2022, aðeins 52 ára að aldri, eftir að hafa barist við áfengissýki í árabil.

Sjá einnig: Kom við kauninn á valdhöfum og áhrifafólki

Eiríkur skildi eftir sig nokkur handrit sem voru mislangt komin og meðal þeirra var eitt fullunnið verk, bréfaskáldsagan Maríuklefinn, sem kemur út í dag hjá Benedikt bókaútgáfu. Í tilefni af útgáfunni verður haldið Eiríksþing í Eddu í dag þar sem ljósi verður varpað á feril Eiríks sem skáldsagnahöfundar, dagskrárgerðarmanns í útvarpi og fræðimanns.

Eftirmálann að Maríuklefanum ritaði Jón Kalman Stefánsson, vinur Eiríks til áratuga, en blaðamaður ræddi við hann um Eirík, feril hans og nýju skáldsöguna.

Toguðust á miklar andstæður innra með honum

Þegar rætt er um Eirík Guðmundsson er margt hægt að segja um bæði störf hans í útvarpi og skáldskap. Áður en kafað er ofan í skáldskapinn, þessa nýútkomnu bók og önnur verk Eiríks er best að byrja á manninum sjálfum. Hver var Eiríkur Guðmundsson, sem persóna, rithöfundur og útvarpsmaður?

„Það er hægt að gefa ansi langt svar sem yrði aldrei mjög skýrt. Hann var margræð persóna og eins og gerist með höfunda rann oft saman persónan, höfundurinn, skáldið og útvarpsmaðurinn,“ segir Jón um Eirík.

„Fyrir mig var hann fyrst og síðast vinur og sálufélagi. En það voru líka andstæður í honum. Hann var sérkennileg blanda af mjög miklum intróvert og svo extróvert sem þjóðin kynntist í gegnum útvarpið sérstaklega. Hann hafði talsverð áhrif með sínum pistlum, var afar sterk rödd og djúpgreindur,“ segir Jón.

„Í honum toguðust á þessi ákafi og vilji til að hafa áhrif og láta rödd sína heyrast en svo vildi hann líka fara djúpt inn í einhvern skóg og vera þar í húsi og heyra hvorki í heiminum né láta heiminn heyra í sér.“

Hafði galdur í sínum fórum

Eiríkur var landsþekktur fyrir pistla sína og einstaka rödd. Hvað heldurðu að hafi gert hann svona einstakan sem útvarpsmann og pistlahöfund? Spilaði það saman við skáldskapinn?

„Það spilaði sterkt saman. Pistlarnir voru, í hans huga og hvernig hann nálgaðist þá, ákveðið bókmenntaform. Skáldskapurinn flæddi mjög oft inn í þá og hann notaði mikið beinar og óbeinar tilvísanir í alls kyns skáldskap, sérstaklega ljóð,“ segir Jón.

„Hann náði að móta mjög sérstaka rödd sem enginn annar hafði, þar sem fór saman þessi ákafi og þörf til að hafa áhrif, réttlætistilfinning og auðvitað mjög djúpgreind en um leið sterk og góð ályktunarhæfni. Hann náði sem skáld að sjá niður í þjóðfélagsdjúpin og sjá hvað var þar á seyði. Ofan á þetta kom þessi flutningur hans, sem var eiginlega náskyldur tónlist.

Þetta fór allt saman og var oft margræður, fyndinn og alvarlegur texti. Þessi flutningur, sem var viss tónlist, gat haft svo djúp áhrif og sökk svo djúpt inn í þann sem var að hlusta.

„Það var ákveðinn skelmir í honum, helgimyndarbrjótur, þannig að um leið og hann nálgaðist hlutina af alvöru þá notaði hann kæruleysið og íróníuna sem vopn. Í hans meðförum gat hin dýpsta alvara orðið nístandi fyndin og það var einhver galdur sem hann hafði á valdi sínu,“ segir Jón.

„Það var sama hvernig hann var í skapinu, sama hvernig lífið sneri að honum og hvernig himinninn hallaði að honum, að alltaf þegar hann settist niður við míkrafóninn þá gaf hann sig allan. Maður heyrði það um leið að þátturinn byrjaði. Hann kynnti efnið eins og líf og dauði væru í spilinu og sá sem heyrði kynninguna hugsaði að hann yrði að hlusta og mætti ekki missa af. Það gerði hann svo heillandi og mikilvægan sem útvarpsmann.“

„Skæður sóknarmaður og oft ófyrirleitinn“

Eiríkur og Jón kynntust í háskólanum en þá var Eiríkur hlédrægur og feiminn ungur maður. Feimnin dvínaði gegnum árin samhliða auknu sjálfstrausti og áhrifum en þrátt fyrir það „þá lúrði feimnin, óöruggið og eitthvað undur brothætt ævinlega í djúpunum“ eins og Jón orðar það. 

Hvernig lýsti það sér?

„Ég kynnist honum þegar hann var að byrja í háskólanum og hann lét þá lítið fyrir sér fara. Það voru sex ár á milli okkar og þegar annar er tvítugur og hinn tuttugu og sex þá getur það verið, til að byrja með, svolítið haf en það þornaði og hvarf fljótt,“ segir Jón.

„Við kynnumst og erum hópur sem náum fljótt saman, meðal annars með því að spila saman fótbolta í hverri viku. Það þótti mjög ófínt og ekki mikið gáfumerki í bókmenntafræðinni á sínum tíma en við vorum mjög sælir í þessu. Það var gaman að kynnast honum hægt og bítandi sem manneskju og um leið sem fótboltamanni og þar kom fram ný hlið. Hann var skæður sóknarmaður og oft ófyrirleitinn og fallegt hvernig feimnin fór af honum þar,“ bætir Jón við.

„Það var alltaf í honum þetta óöryggi sem varð oft ósýnilegt því hann náði miklu sjálfsöryggi og presens í samfélaginu. Maður sá það alltaf öðru hvoru í vissum aðstæðum og það fór aldrei.“

„Maður skynjaði eitthvað brothætt en það var hluti af sjarmanum og um leið víkkaði hans sýn á heiminn,“ segir Jón.

„Tók hlutverki sínu sem höfundur mjög alvarlega“

Eiríkur hafði sterka sýn á skáldskap og fannst honum ekki gert nógu hátt undir höfði. Eins gat farið um hann hrollur ef hann heyrði minnst á sagnagleði eða sagnagaldur. Þegar skáldsagan Ritgerð mín um sársaukann kom út árið 2018 ræddi Eiríkur við Jakob Bjarnar um skáldskapinn í viðtali á Vísi.

„Skáldskapur er hættulegasti hlutur í heimi. Hann er svo hættulegur að það ætti enginn að koma nálægt honum, og helst ekki lesa alvöru skáldskap. Það er ávísun á glötun,“ sagði Eiríkur í viðtalinu sem einkenndist af skemmtilegri glímu þeirra Eiríks og Jakobs um ýmis viðfangsefni.

„Þetta er náttúrulega dæmigerður Eiríkur að leik, þarna í þessu viðtali. Hann talaði oft svona, að enginn ætti að koma nálægt skáldskap. Þetta var svona leikur með glimt í auga því á sama tíma þá reyndi hann allt til þess að skáldskapurinn tæki sem mest pláss í veruleikanum og heiminum. Hann brann og barðist fyrir því,“ segir Jón.

„En hann gerði sér líka alveg grein fyrir því að viss tegund af skáldskap rennur seint til fjöldans, sem er bara mjög eðlilegt. Honum fannst að skáldskapurinn ætti að vera hættulegur í þeim skilningi að hann ætti að umbylta hugsunum, tilfinningum og viðhorfum fólks. Hann tók hlutverki sínu sem höfundur mjög alvarlega, vildi kanna formið og beita öllum aðferðum til þess að búa til eitthvað nýtt þar.“ 

Hreinræktaður skáldskapur þar sem frásögnin réði öllu var ekki tebolli Eiríks og honum fannst skáldskapurinn eiga að ögra. Eiríkur var gríðarvinsæll útvarpsmaður en öðlaðist ekki sömu vinsældir fyrir skáldskap sinn. Jón telur ýmislegt hafa valdið, bæði nálgun Eiríks og form skáldskapar hans.

„Í fyrsta lagi er pistlaformið miklu knappara og aðgengilegra og vegna þess að hann flutti það með þessari rödd. Þá var hann að fjalla um efni sem var, hvað á maður að segja, aðgengilegt, oft eitthvað sem fólk þekkti. Svo þegar þú ert kominn í skáldskap þarftu aðeins meiri þolinmæði,“ segir Jón.

„Hann var mikill aðdáandi módernismans og módernísku skáldsögunnar og vildi beita forminu á þann hátt að það yrði hluti af sögunni, nota tungumálið og stílinn til þess að ögra, koma á óvart eða stækka formið. Sú nálgun ein og sér er þannig að það heltast alltaf nokkrir úr lestinni og ekkert að því.“ 

Entist ekki aldur til að komast þangað sem hann ætlaði sér

Oft liðu mörg ár á milli skáldsagna Eiríks vegna þess að hann var á fullu í útvarpinu og tók sér stopul frí til að vinna að skáldskapnum. „En ég held að hann hafi verið á einhverri leið sem hann náði ekki að klára, enda 52 ára þegar hann fellur frá. Síðustu tvö árin er hann svolítið óvirkur út af áfenginu,“ segir Jón.

„Þessar skáldsögur hans skiptu mig miklu máli, en í dag les ég þær svona eins og maður setur plötu á fóninn og hlustar á tvö lög. Ég les þær þannig, ekki frá a til ö og þeirra helsti styrkur var ekki heildin heldur ákveðin glóandi brot og ævintýri,“ bætir hann við.

„Hann var á leiðinni eitthvert með skáldsöguna og náði ekki að komast þangað sem hann ætlaði að fara, honum entist ekki aldur til þess. Auðvitað vildi hann ná til margra, skipta máli og hafa áhrif en hann var ekki tilbúinn til að veita afslátt af sinni fagurfræði til þess að ná þeim árangri.“

„Hann hefði aldrei slegið af sínum innri kröfum til þess að ná þeim árangri. Þótt Eiríkur í pistlunum og Eiríkur í skáldsögunum séu meira og minna sami maðurinn þá eru formin bara svo gríðarlega ólík.“

Lá í skúffunni í mörg ár 

Maríuklefinn kemur út í dag, fjórum árum tæpum eftir andlát Eiríks, en hafði þó legið lengi tilbúinn í skúffu hjá honum. Bókin var skrifuð fyrir um tuttugu árum og var tilbúin til útgáfu, í einhverjum skilningi, skömmu síðar. 

Af hverju heldurðu að hún hafi legið svona lengi óútgefin?

„Þegar ég og Einar Falur erum að fara í gegnum hans gögn og eigur finnum við slatta af alls konar pappírum og uppkasti að hinu og þessu, meðal annars þessu handriti, og einhverjar umsóknir til launasjóðsins,“ segir Jón.

Eiríkur hafi nefnt bókina í umsóknum til Launasjóðs rithöfunda bæði árið 2006 og 2014 og í seinna skiptið sagt að handritið væri langt komið. Hvort það hafi verið tilbúið þá eða hann einfaldlega sagt það vegna umsóknarinnar er þó ómögulegt að vita.

„Þá er þetta nú þegar orðið tíu ára gamalt handrit og Eiríkur var þannig höfundur að hann hefði aldrei tekið tíu ára gamalt handrit og gefið það út. Hann er annar höfundur en tíu árum áður, þannig að eðli málsins samkvæmt hefði hann breytt einhverju,“ segir Jón.

Þegar Jón var að undirbúa sig fyrir Eiríksþingið í dag rak hann augun í gamla lesskýrslu í tölvu sinni þar sem kom í ljós að hann hafði lesið handritið, sem þá hét Bréf til Maríu, fyrir Eirík einhvern tímann fyrir 2005. „Þá er ég með einhverjar tillögur um breytingar og hún er greinilega aðeins öðruvísi,“ segir Jón um Maríuklefann.

Hikaði því hann vildi vinna meira í handritinu

Eiríkur gaf út bréfaskáldsöguna 39 þrep til glötunar árið 2004 og var formið keimlíkt formi Maríuklefans. Jón telur að Eiríkur hafi ekki viljað endurtaka sig og því beðið með útgáfu hennar.

„Hann var að einbeita sér að skáldsögunum og mig grunar að hann hafi dreymt um það að taka þetta, leysa þetta úr læðingi bréfaskáldsögunnar og gera þetta að skáldsögu. Þess vegna hafði hann hikað við að gefa þetta út, hann vildi vinna þetta betur,“ segir Jón.

„Þetta var gamalt efni og hann var meira spenntur fyrir því sem hann var að gera þá á þeim tíma, eðlilega sem höfundur, þannig hann ýtti þessu á undan sér meðan hann var að vinna að öðru. Þetta var bara spurning um hvenær hann hefði gefið þetta út og hann sagði í umsókn sinni að hann vildi að þetta yrði hluti af sínu höfundarverki,“ bætir hann við.

„En við munum aldrei vita hversu miklu hann hefði breytt. Það er bara eitthvað sem maður getur getið sér til um. En mér finnst þetta standa fullkomlega sem tilbúið verk.“

„Við fáum óvænt Eirík til baka sem ungan höfund“

Maríuklefinn ber mörg skáldskapareinkenni Eiríks: sóknarboltann, leik hans með mörk skáldskapar og raunveruleika og vísanir þvers og kruss. Portúgal er síðan alltumlykjandi í bókinni en Eiríkur var mjög upptekinn af landinu og portúgölskum skáldskap og var oft kallaður Figo af vinum.

Hvað gerir þessa bók merkilega fyrir utan allt sem viðkemur útgáfu hennar?

„Við fáum þarna Eirík áður en hann skrifar sínar skáldsögur. Við fáum óvænt Eirík til baka sem ungan höfund sem er orðinn ótrúlega mótaður stílisti en áður en hann fer að glíma við skáldsagnaformið,“ segir Jón.

Skáldsagan einkennist af ærslum og leik og sé aðeins nær pistlaforminu en skáldsögunni „Hún er út af fyrir sig merkileg og skemmtileg en líka mikilvægt púsl í hans höfundarverk og feril,“ segir Jón.

Fjögur ár eru liðin frá andláti Eiríks, þetta síðasta verk bætist í höfundarverk hans í dag og svo fer fram Eiríksþing í Eddu þar sem farið verður yfir feril Eiríks. Því veltir maður fyrir sér hvort hægt sér að skilgreina á einhvern hátt þetta höfundarverk sem Eiríkur skilur eftir sig.

„Hans höfundarverk og erindi er eitthvað sem við munum vera að átta okkur á næstu árin. Þannig er það alltaf með höfunda, það er tíminn sem leiðir það í ljós hvert þeirra erindi var,“ segir Jón.

„Erindi hans var margþætt en maður skilur ekki sundur Eirík og skáldskapinn. Hann vildi ekki gangast við því í blaðaviðtali, því hann vildi aldrei láta negla sig niður og vildi vera óútreiknanlegur sem hann að vissu leyti var, en hann vildi fyrst og fremst láta það sem hann skrifaði tala fyrir sig,“ bætir hann við.

„Hans erindi var í skáldskapnum og var það að breyta hugsunum okkar og skynjunum og umbylta hlutum innra með okkur. Hann vildi gera það með hinum óvænta og óútreiknanlega krafti skáldskaparins.“

Hugsarðu oft til hans?

„Á hverjum degi, held ég. Hann er alltaf sínálægur, bæði í því sem maður gerir og í daglegu lífi,“ segir Jón að lokum.