Íslensk orkuumræða hefur lengi snúist um hvort við framleiðum næga raforku. Það er eðlilegt. Án nýrrar orku verður erfitt að styðja við orkuskipti, atvinnuuppbyggingu og samkeppnishæfni til lengri tíma. En næsta stóra spurningin snýst ekki aðeins um hversu margar teravattstundir Ísland getur framleitt. Hún snýst líka um hvar, hvenær og með hvaða öryggi hægt er að afhenda raforkuna.
Hún þarf að komast til notenda á tilteknum svæðum, um flutnings- og dreifikerfi sem ráða við álagið, á þeim tíma sem hennar er þörf. Það er hægt að hafa næga orku á landsvísu og samt takmarkaða afhendingargetu á tilteknum stað.
Tíu MW eru ekki alltaf tíu MW
Með afhendingargetu á ég við hvort raforka sé raunverulega tiltæk fyrir notanda á réttum stað og tíma, með þeim innviðum og rekstraröryggi sem þarf. Uppsett afl, ósk um raforku, uppgefin stærð verkefnis og raunverulega afhendanlegt afl eru ekki sami hluturinn. Ef þessu er ruglað saman verður umræðan fljótt öruggari en gögnin leyfa.
Þessi greinarmunur skiptir máli. Tíu MW við 90% nýtingu eru tæplega 79 GWh á ári. Í landskerfi sem er í kringum 19 til 20 TWh er það ekki stórt hlutfall. En í staðbundnu samhengi getur það verið verulegt svigrúm fyrir iðnaðarsvæði, höfn, stafræna innviði, orkuskipti, matvælaframleiðslu eða aðra atvinnuuppbyggingu. Þess vegna dugar ekki að ræða aðeins heildarorku á landsvísu. Við þurfum líka að ræða hvar raforka er nýtanleg.
Næsta stóra spurningin snýst ekki aðeins um hversu margar teravattstundir Ísland getur framleitt. Hún snýst líka um hvar, hvenær og með hvaða öryggi hægt er að afhenda raforkuna.
Eitt MW er heldur ekki alltaf sama vara. Afl sem þarf að vera til staðar allan sólarhringinn er önnur vara en notkun sem getur verið sveigjanlegri í tíma. Afl á svæði þar sem innviðir eru sterkir er ekki sama vara og afl þar sem umfangsmiklar styrkingar þurfa að koma fyrst. Sama stærð verkefnis getur því haft ólíkar kröfur eftir staðsetningu, rekstrarsniði, tímasetningu og því hvaða innviðir þurfa að fylgja.
Markaðurinn dugar ekki einn í litlu kerfi
Þegar raforka er takmörkuð er eðlilegt að verð gegni mikilvægu hlutverki. Verð gefur merki um eftirspurn, greiðsluvilja og fjárfestingartækifæri. En í litlu, einangruðu raforkukerfi segir verð eitt og sér ekki alla söguna. Staðsetning, afhendingaröryggi, sveigjanleiki, innviðakostnaður og framkvæmdahæfi skipta líka máli. Því fyrr sem þessar forsendur eru skýrðar, því betri verða verkefnin, og því minni hætta er á að væntingar, tengiferli og fjárfestingaráætlanir fari úr takti.
Áður en verkefni verður að deilu
Þegar afhendingargeta verður takmarkandi auðlind þurfa fyrirtæki, orkufyrirtæki, sveitarfélög, opinberir eigendur og fjárfestar að hafa sameiginlegan skilning á því hvað er raunverulega framkvæmanlegt, hvaða innviðir þurfa að fylgja og hvernig hægt er að móta betri verkefni fyrr í ferlinu.
Opinber gögn, sviðsmyndir og líkön geta bent á spurningar og áhættu, en þau staðfesta ekki lausa tengigetu. Þetta er fyrst og fremst stjórnenda- og fjárfestingarrammi sem á að undirbúa betri ákvarðanir áður en verkefni verða að formlegum tengibeiðnum, fjárfestingarákvörðunum eða opinberum deilum.
Í litlu, einangruðu raforkukerfi segir verð eitt og sér ekki alla söguna. Staðsetning, afhendingaröryggi, sveigjanleiki, innviðakostnaður og framkvæmdahæfi skipta líka máli.
Þetta skiptir líka máli fyrir traust. Þegar mörg góð verkefni keppa um takmarkaða afhendingargetu verða ákvarðanir viðkvæmar. Fyrirtæki þurfa að vita hvaða forsendur skipta máli. Sveitarfélög þurfa að skilja hvaða innviðir ráða ferðinni. Opinberir eigendur þurfa að geta útskýrt að ákvarðanir byggi ekki aðeins á stærð eða tímasetningu beiðna, heldur á framkvæmdahæfi, innviðasamhengi, rekstraröryggi og langtímahagsmunum kerfisins.
Þegar stefna mætir kerfinu
Fyrir fyrirtæki sem eru að meta nýtt verkefni, stækkun eða staðsetningu er raforka ekki lengur aðeins innkaupa- eða rekstrarmál. Hún er orðin stefnumótandi fjárfestingarbreyta, forsenda staðarvals, tímasetningar, áhættumats, samkeppnisstöðu og framtíðarvaxtar. Verkefni sem áður voru rædd fyrst og fremst sem orkusamningur og tenging þurfa nú oftar að vera metin í samhengi við innviði, svæðisþróun, sveigjanleika og framkvæmdagetu.
Þetta tengist beint uppbyggingu iðngarða og atvinnustefnu Íslands. Iðngarðar eru í eðli sínu staðbundnir, og uppbygging þeirra stendur og fellur með því hvort raforka og innviðir séu raunverulega til staðar á þeim svæðum sem áætlanir gera ráð fyrir. Atvinnustefnan byggir á fimm áherslum: orkusæknum iðnaði, matvælum, heilsu, loftslagi og upplifun, með nýsköpun sem þverstef. Ekkert af þessu verður að veruleika nema afhendingargeta fylgi með. Staðarval, innviðir og atvinnuáherslur þurfa því að ræðast samhliða, ekki eftir á.
Lönd keppa ekki lengur aðeins um að framleiða græna orku. Þau munu líka keppa um að nýta hana rétt.
Ísland þarf því ekki aðeins meiri raforku. Það þarf skýrari sameiginlegan skilning á því hvernig takmörkuð afhendingargeta verður nýtt þannig að ávinningurinn verði sem mestur og kerfisáhættan sem minnst. Lönd keppa ekki lengur aðeins um að framleiða græna orku. Þau munu líka keppa um að nýta hana rétt. Þar getur næsta samkeppnisforskot Íslands legið. Hvernig orkan er afhent mun skipta jafn miklu máli og hversu mikið er framleitt.
Höfundur er hluthafi á ráðgjafarsviði KPMG og leiðir orku- og innviða atvinnugreinaþjónustuna.
