Kallar eftir breytingum á lífeyriskerfinu til að lækka íbúðalánavexti

Birgir Olgeirsson skrifar 1. apríl 2026 13:26

Benedikt Gíslason, bankastjóri Arion banki, segir að lægri íbúðalánavextir ráðist ekki bara af Seðlabankanum heldur líka af lífeyriskerfi sem haldi uppi verðtryggingu og háu vaxtastigi. Vísir/Vilhelm

Ráðast þarf í breytingar á íslenska lífeyriskerfinu til að skapa varanlegar forsendur fyrir lægri vöxtum á íbúðalánum, að mati Benedikts Gíslasonar, bankastjóra Arion banka. Í aðsendri grein á Innherja heldur hann því fram að núverandi fyrirkomulag lífeyriskerfisins, þar sem verðtrygging og föst raunávöxtunarforsenda séu í lykilhlutverki, haldi uppi hærra vaxtastigi en ella og bitni sérstaklega á ungu fólki á húsnæðismarkaði.

Í greininni er því haldið fram að lægri vextir byrji ekki í Seðlabankanum heldur í kerfisbreytingum á lífeyrismarkaði. Verðtryggt lífeyriskerfi með fastri 3,5 prósenta raunávöxtunarforsendu kalli að mati Benedikts á verðtryggt fjármálakerfi og slíkt kerfi leiði til hærra vaxtastigs en ella.

Lífeyrissjóðir hafi afgerandi áhrif á markaðinn

Sérstaklega er bent á áhrif lífeyrissjóða á íbúðalánamarkaðinn. Sá markaður er sagður tæplega 3.000 milljarðar króna að stærð og lífeyrissjóðir standa, samkvæmt greininni, á bak við 28 prósent lánveitinga með beinum hætti. Auk þess fjármagni þeir 14 prósent markaðarins í gegnum íbúðalán bankanna, þannig að heildarhlutdeild þeirra nemi um 42 prósentum.

Jafnframt er bent á að lífeyrissjóðir eigi 70 prósent allra skráðra skuldabréfa á Íslandi og að 85 prósent þeirra séu verðtryggð. Að mati Benedikts sýnir það hversu sterk áhrif sjóðirnir hafi á skuldabréfamarkaðinn og þar með á kjör heimila.

Yngri kynslóðir beri þyngstu byrðina

Í greininni segir einnig að yngri kynslóðir beri margþætta byrði í þessu kerfi. Þær standi ekki aðeins frammi fyrir háum vöxtum og verðtryggðum íbúðalánum heldur greiði jafnframt að lágmarki 15,5 prósent af heildarlaunum í lífeyrissjóð. Þá sé uppsafnað skuldbindingagat ríkisins vegna lífeyrisréttinda metið á um 1.000 milljarða króna.

Benedikt heldur því fram að samspil hárra vaxta, hárra skylduiðgjalda og skattbyrði geri fyrstu ár fólks á vinnumarkaði og húsnæðismarkaði sérstaklega þung.

Vísar til Danmerkur og Hollands

Til samanburðar er vísað til Danmerkur og Hollands, þar sem gripið hafi verið til breytinga á lífeyriskerfum til að dreifa áhættu með öðrum hætti milli kynslóða. Þar séu lífeyrisgreiðslur almennt ekki verðtryggðar með sjálfvirkum eða lögbundnum hætti heldur ráðist verðbætur frekar af stöðu sjóðanna hverju sinni.

Samkvæmt greininni hafi þessi ríki valið að stíga frá föstum loforðum um tiltekna raunávöxtun og færa sig yfir í sveigjanlegra kerfi sem endurspegli betur raunverulega verðmætasköpun í hagkerfinu.

Vill endurskoða grunnforsendur kerfisins

Í lok greinarinnar er kallað eftir því að horfið verði frá verðtryggðri 3,5 prósenta ávöxtunarforsendu og óskilyrtri verðtryggingu lífeyrisgreiðslna, lífeyrisskuldbindingar verði endurmetnar út frá raunverulegri ávöxtun og opnað verði fyrir að einstaklingar geti stýrt sjálfir hluta lífeyrisiðgjalda sinna.

Meginskilaboðin eru þau að ekki verði skapaðar varanlegar forsendur fyrir lægri vöxtum nema ráðist verði í breytingar á kerfi sem hafi um langt árabil mótað bæði skuldabréfamarkað og kjör heimilanna.

Mest lesið

Fleiri fréttir