Hvað eiga frægasti djasstónlistarmaður heims og ís­lensk kráka í Fen­eyjum sam­eigin­legt?

Ég er píanóleikari og í gegnum tíðina hef ég gert dálítið af því að spila af fingrum fram. Spinna eins og það er kallað. Ég bjó til tónlist á þann hátt, sem var hluti af sýningu Gabríelu Friðriksdóttur er hún var fulltrúi Íslands á Feneyjartvíæringnum þetta ár. Tónlistin var í myndbandi, einu af fjórum, þar sem kráka spilar á píanó og kontrabassaleikari með óhugnanlega grímu leikur undir.

Lagt á ráðin í Feneyjum

Gabríela fékk mig til að taka þátt í gjörningi í opnunarveislunni í Feneyjum. Ég átti að spila af fingrum fram ásamt Borgari Magnasyni kontrabassaleikara sem lék líka í myndbandinu. Með okkur átti dansarinn Erna Ómarsdóttir að koma fram. Á undan fórum við þrjú yfir hvað við ætluðum – svona hér um bil – að gera í gjörningnum. Tónlistin átti að hverfast um framandi dans Ernu og vera með mismunandi áferð og karakter eftir því hvar hún var stödd í salnum.

Bölvaður krákubúningurinn fyrrnefndi átti að fanga andann í myndbandinu sem tónlistin mín var í. Því miður hafði hann verið saumaður fyrir konu sem var u.þ.b. einn þriðji af mér. Gríman sem ég var með var því allt of þröng. Það var líka mjög heitt í veðri og að vera í pínulitlum krákubúningi var hreint helvíti.

Ég blindaðist

Þegar ég var sestur við píanóið og byrjaður að spila rann gríman til. Allt í einu sá ég ekkert. Ég hafði enga hugmynd um hvar Erna var stödd í salnum og vissi ekkert hvað ég átti eiginlega að gera í tónlistinni. Ég gat samt ekki hætt að spila til að lagfæra grímuna; það hefði eyðilagt allt. Ég varð skelfingu lostinn. Var ég að fara að klúðra mikilvægu opnunaratriði fyrir framan fullt af fínu fólki?

Einhvern veginn náði ég að lyfta grímunni örlítið með því að snúa upp á nefið á mér. Þannig gat ég með erfiðismunum a.m.k. séð á gólfið undan grímunni. Sem betur fer voru fremstu standandi veislugestirnir mjög nálægt sviðsbrúninni. Ég sá því hvert tærnar á gestunum snéru, og þannig náði ég að sirka út hvar Erna var hverju sinni. Þetta reddaði mér. Gjörningurinn heppnaðist á endanum ágætlega – en mikið munaði mjóu!

Keith Jarrett og Kölnarkonsertinn

Spuni er áhættusport. Bíómynd sem ég sá á Þýskum kvikmyndadögum í Bíó Paradís miðlar því á áhrifaríkan máta. Hún fjallar um tilurð mest seldu einleiksdjassplötu sögunnar, sem gengur undir nafninu Kölnarkonsertinn. Keith Jarrett lék þar á píanó, og það lá við að tónleikunum hefði verið aflýst.

Þetta var árið 1975. Þegar Jarrett mætti í óperuhúsið í Köln, þar sem hann átti að spila, uppgötvaði hann að starfsfólkið hafði sett vitlaust píanó á sviðið. Í staðinn fyrir stóran Bösendorfer flygil var kominn lítill æfingaflygill. Og hann var ónothæfur. Hann var falskur. Pedalinn virkaði ekki sem skyldi. Efstu nóturnar hljómuðu hvellar og bassinn var óttalega máttlaus.

Neitaði að spila

Jarrett neitaði að spila. Hann var líka illa fyrirkallaður, þreyttur eftir langan akstur og að drepast í bakinu. Svo var hann svangur þar að auki. Ég veit þó ekki hvort ég hefði vorkennt honum. Hann var a.m.k. ekki að kafna, blindur inni í krákubúningi!

Það kom í hlut átján ára stúlku, Veru Brandes, sem skipulagði tónleikana, að grátbiðja heimsþekkta snillinginn um að fara á svið. Á endanum lét Jarrett tilleiðast, en þó ekki fyrr en píanóstillingamenn, sem voru kallaðir til á elleftu stundu, gerðu við pedalann og stilltu garminn.

Tónleikarnir voru 100% spuni eins og títt var um einleikstónleika Jarretts. En út af því hversu slæmt píanóið var neyddist hann til að breyta því hvernig hann spilaði: Þar sem bassinn var máttlaus og efstu nóturnar skrækar, hélt hann sig aðallega á miðju hljómborðinu.

Til að vega upp á móti lélegum hljómburði píanósins spilaði hann taktfastar, endurteknar línur (ostinato) með vinstri hendinni. Þessi neyðarlausn bjó til hinn dáleiðandi, taktfasta og „gospel“-skotna hljóm sem einkennir plötuna og gerir hana svona aðgengilega. Kraftaverk er að Jarrett, sem var hálfveikur, hafi náð að galdra þessa tónlist fram við þessar aðstæður.

Viðvörunarbjallan í Óperuhúsinu

Sagan segir að þegar Jarrett settist loksins við þetta lélega píanó – uppgefinn, sárkvalinn í bakinu og pirraður yfir öllu saman – hafi hann byrjað tónleikana á örlitlu gríni.

Allra fyrstu nóturnar sem hann spilar (þessi fallega, svífandi upphafslaglína) munu hafa verið nákvæm eftirlíking af viðvörunarbjöllu óperuhússins.

Bjallan hafði hljómað í anddyrinu stuttu áður til að kalla fólk til sætis og láta vita að tónleikarnir væru að hefjast. Jarrett greip þetta venjulega, hvimleiða hljóð úr umhverfinu, hermdi eftir því á píanóið og notaði það síðan sem stökkpall út í klukkutíma langan, algjörlega magnaðan spuna.

Hvort sem þetta er satt eða ekki þá sýnir það á fallegan hátt hversu mikill snillingur hann var í að grípa augnablikið, sama hversu vonlausar aðstæðurnar virtust.

Spennandi bíómynd

Ég hélt að myndin um þennan stórviðburð í tónlistarsögunni væri heimildarmynd, en svo var ekki. Hún var leikin og fjallaði að miklum hluta um Veru Brandes, sem skipulagði tónleikana. Hún byrjaði starfsferil sinn aðeins sextán ára, þegar hún kynntist hinum fræga breska saxófónleikara, Ronnie Scott, á bar. Hann sá eitthvað í henni og fékk hana til að vinna fyrir sig. Þannig byrjaði boltinn að rúlla.

Brandes átti viðbjóðslegan föður sem vildi að hún yrði tannlæknir og varð mjög reiður yfir að æsifréttablað sýndi hana í frekar óflatterandi stellingu og kallaði hana „djasskanínu“.

Bíómyndin um hana og Jarrett var virkilega spennandi. Stígandin, allt frá því að hún tekur sín fyrstu skref sem skipuleggjandi og fram að því að goðsögnin loksins treður upp í Köln, var prýðilega útfærð.

Saga sem verður að segja

Það er svo sannarlega þess virði að segja þessa sögu í leikinni mynd. Platan fangaði eitthvað alveg einstakt í tíðarandanum. Hún brúaði bilið á milli djass, klassíkur og nýaldartónlistar og er enn þann dag í dag, eins og áður sagði, mest selda djasseinleiksplata í sögunni (með yfir 4 milljónir seldra eintaka).

Tónlistin er enda dásamleg og vel þess virði að hlusta á. Hún er áminning um að stundum verður mesta listin til þegar allt er komið í óefni, flygillinn er ónýtur og það þýðir ekkert annað en að spinna sig út úr vandræðunum. Eða að það þarf að giska á réttu tónana af því maður sér ekkert út úr þröngri fuglsgrímu og er að reyna að bjarga lífi sínu. Það er svo sem nánast það sama.

Niðurstaða: Frábærlega skemmtileg mynd um einn mesta viðburð tónlistarsögunnar.