Fór alla leið inn í hausinn á konu sem treystir ekki eigin skynjun

Röskun, í leikstjórn Braga Þórs Hinrikssonar, byggist á skáldsögu Írisar Aspar Ingjaldsdóttur en Helga Arnardóttir aðlagaði söguna og skrifaði handritið. Myndin var frumsýnd þann 19.febrúar síðastliðinn og segir frá lögfræðingnum Heru sem enn að jafna sig á hræðilegu áfalli þegar hún flytur inn í kjallaraíbúð. Hún kemst fljótt að því að síðustu íbúar íbúðarinnar, parið Stella og Alex hlutu voveifleg örlög. Hera byrjar að finna fyrir óþægilegri nærveru í íbúðinni og veit ekki hvort þar sé að verki eigin ofsóknarbrjálæði, draugar fyrrverandi íbúanna eða maður úr fortíð hennar.

Röskun hefur verið lýst sem spennumynd og sálfræðitrylli – en í myndinni er einnig unnið með þekkt spennu- og hryllingsmynda „mótíf.“

„Ef myndin væri persónudrama sem væri drifið áfram af karakteruppbyggingu, þá væri hún öðruvísi. Þá myndum við kafa dýpra ofan í hver Hera er og hvernig áföllin birtast í henni. Þá fengi maður meira rými til að skoða smáatriðin og innri heiminn,“ segir Blær.

„En við erum í „plot“-drifinni sögu, og þetta er hryllingsmynd. þá breytist nálgunin. Maður vill gera þessum hlutum eins góð skil og hægt er innan formsins. Maður reynir að láta hryllinginn sjálfan verða tæki til að karakterinn geti unnið úr einhverju í gegnum hryllinginn.“

„Heyrðu, nú erum við að fara að gera þetta“

Blær var fyrsta val þeirra Helgu og Braga þegar kom að því að ráða í hlutverk Heru.

„Ég hafði aldrei unnið með Braga áður. Helga og Bragi hringdu í mig árið 2020. Þau höfðu séð mig í Ráðherranum og voru nýbúin að ákveða að fara af stað með þessa bíómynd. Þau voru bara harðákveðin í að ég ætti að leika hlutverkið. Á þessum tíma var ég í fæðingarorlofi og svo varð ég mjög upptekin í Þjóðleikhúsinu. Ég hélt í raun ekki að ég myndi ná að taka þetta að mér. Mér fannst þetta frábært verkefni en var einfaldlega ekki viss um að tíminn væri til staðar.

Ég las bókina árið 2020 og fannst hún algjörlega æðisleg. Mig langaði mikið að gera þetta. En verkefnið dróst á langinn og ekkert gerðist í dágóðan tíma. Svo, einhvern veginn, tóku hlutirnir að raðast saman. Ég var nýflutt til Prag þegar þau hringdu aftur og sögðu: „Heyrðu, nú erum við að fara að gera þetta.“ Þá gat ég bara sagt: „Ókei.“ Stundum er þetta einfaldlega svona, alheimurinn lætur hlutina falla saman á réttum tíma svo allt gangi upp. Blær hefur verið áberandi á sviði leikhúsanna undanfarin ár og er einnig með töluverða reynslu af sjónvarps- og kvikmyndaleik, hún lék meðal annars í sjónvarpsþáttunum Heima er best, Flateyjargátunni og Ráðherranum og í kvikmyndunum Villibráð og Svaninum.

Hlutverk Heru er hins vegar hennar stærsta hlutverk á hvíta tjaldinu.

Sannkallað draumahlutverk

Í Röskun leikur Blær unga konu sem hefur upplifað hrikalegt áfall. Þegar maður hefur farið í gegnum slíkt verður taugakerfið uppspennt. Það fer á stöðuga vakt. Hvert brak í gólfi, hvert hljóð í rörum, skuggar í hornum. Líkaminn bregst hraðar við en rökhugsunin. Myndin leikur sér að þessari óvissu: Er eitthvað raunverulega að gerast í húsinu? Er hún að túlka allt út frá áfallastreitu? Er einhver að gaslýsa hana? Eða er fortíð hússins sjálf raunveruleg ógn? Hera reynir stöðugt að vera rökrétt. Hún er lögfræðingur, þjálfuð í staðreyndum, sönnunargögnum og röksemdafærslu. En hún býr í líkama sem trúir ekki lengur að heimurinn sé öruggur. Hún veit ekki hvort hún geti lengur treyst eigin skynjun.

„Hera er einangruð. Hún er bara ein. Hún er ekki að reyna að ná til neins. Hún treystir engum, í rauninni ekki einu sinni sjálfri sér,“ segir Blær.

„Hún er einangruð af því hún hefur orðið fyrir áföllum. Og af því hún er einangruð verður hún útsettari, líklegri til að verða fyrir fleiri áföllum og meira ofbeldi. Svona virkar þetta. Og það er hræðilegt. Ég vann mikla rannsóknarvinnu vegna hlutverksins en það er aldrei tekið fram nákvæmlega í myndinni hvaða röskun Hera er með. 

Mér finnst það samt ekkert slæmt. Ég ákvað viljandi að vera ekki að „pinpointa“ neitt ákveðið eða setja hana í skýrt skilgreindan kassa. Stundum er allt í lagi að treysta áhorfendum og leyfa þeim að fylla í eyðurnar sjálfum.Svo komumst við líka að því að hún er ekki endilega jafn röskuð og hún heldur sjálf. Hún er ekki alveg eins og maður gæti haldið í fyrstu. Þess vegna fannst mér það enn mikilvægara að láta þetta vera „opið“.

Ég las mér til um áfallastreituröskun og tengd einkenni þegar ég var að undirbúa mig fyrir hlutverkið. Ég hef sjálf fengið að heyra frá sálfræðingnum mínum á tímabili að ég hafi verið í svo mikilli streitu að ég sýndi einkenni sem minna á áfallastreitu. Þannig að ég þekki þetta aðeins, svona tilfinninguna og hvernig hún birtist. Að mínu mati snýst þetta aðallega um hvernig maður sér heiminn. 

Það er meira spurning um innri skynjun en eitthvað sem sést utan á manni. Það þarf ekki endilega að vera sýnilegt öðrum. Og ég vissi líka að Bragi ætlaði að gera alls konar áhugaverða hluti með myndavélinni til að sýna þetta sjónarhorn hennar. Þess vegna einblíndi ég meira á það að reyna að vera sönn í aðstæðunum. Af því að hún er að upplifa alla þessa hluti og ég vildi halda í það að vera til staðar í því sem hún er að ganga í gegnum, frekar en að reyna að útskýra það eða ýkja það.“

Blær segir hlutverkið hafa verið sannkallað draumahlutverk.

„Það er svo mikill draumur fyrir leikara að fá að gera það sem við köllum „lestur“ í leiklistinni – sem þýðir í rauninni skynjun, að vera í stöðugri skynúrvinnslu, að lesa í aðstæður. Að vera í þessum millifasa þar sem maður veit ekki enn hvað er að gerast. Maður veit það ekki enn, þannig að maður heldur áfram að lesa í aðstæður .Í myndinni, í þessu hlutverki, er ég stöðugt í þessum lestri. Ég er aldrei viss um neitt. Ég er alltaf að reyna að átta mig, alltaf að leita, alltaf að uppgötva einhverja litla nýja hluti. Það er það sem gerir hlutverkið að draumahlutverki – að fá að vera í þessari stöðugu, lifandi skynjun.

Allt þetta ferli var fyrir mér algjör áskorun. Mestan partinn var ég ekki einu sinni að leika á móti annarri manneskju, heldur bara á móti hlutum, ímynduðum hljóðum eða einhvers konar ímyndaðri ógn. 

Þannig varð þetta eiginlega eins og masterclass fyrir mig, að fá að takast á við svona verkefni.

Hera er stöðugt að upplifa ógn og það hefði verið hægt að leika hana í geðshræringu allan tímann. En fyrir mig var mikilvægara að reyna að sýna yfirvegun. Það skipti meira máli að halda Heru saman, láta hana vera samstillta og halda öllu niðri, frekar en að sýna hana strax hrædda, með tár í augunum eða grátandi.

Við vitum alveg að hún er að glíma við fullt af erfiðum hlutum en mér fannst sterkara að sýna það ekki endilega utan á henni. Í staðinn reyndi ég að láta hana vera sterka á sinn hátt, eins lengi og hægt var, og að hún brotnaði ekki strax. Annars óttaðist ég að við yrðum svolítið leið á henni. Þá myndum við einfaldlega hugsa: Já, hún er veik á geði, og þar með væri málið afgreitt,“ segir hún.

Líkaminn geymir áföllin

„Mér fannst mjög mikilvægt að hún væri alltaf að reyna að líta út eins og hún væri algjörlega með þetta, sérstaklega þegar hún er í kringum annað fólk. Og svo náttúrulega í vinnunni – þar er hún í hlutverki, lögfræðingurinn. Það er persóna, það er búningur,“ segir Blær jafnframt en það má í raun segja að hún hafi verið að leika konu–sem er sjálf að leika hlutverk.

„Hún er andlega veik, en hún má ekki sýna neinum það. Hún vill alls ekki að það sjáist. Þannig að hún fer í það hlutverk að vera kona sem hefur allt á hreinu, sem er algjörlega í jafnvægi og með farveginn sinn skýran. Auðvitað höfum við öll orðið fyrir áföllum, og ég líka. Ég get eiginlega ekki annað en að vinna í mér. Ég tala um hlutina, fer í sálfræðitíma, reyni að skilja hvað er að gerast. Ég get ekki ímyndað mér hvernig þetta væri ef ég gerði það ekki. Ég hugsa stundum um konur eins og Heru, sem fer til sálfræðings af því hún þarf þess, en er í rauninni á móti þessu öllu. Hún vill ekki taka lyf, vill ekki tala við neinn, er eiginlega bara í mótstöðu. Og kannski er þetta líka raunveruleikinn hjá mörgum körlum. Ég veit það ekki. En ég get ekki ímyndað mér hvernig þetta væri ef maður væri ekki stöðugt að tala um hlutina og vinna í þeim. Þá held ég að hausinn minn myndi bara fara eitthvert sem ég hefði enga stjórn á,“ segir Blær og bætir við.

„Svo er það líka þannig að líkaminn geymir svo ótrúlega margt. Ég trúi því hundrað prósent að hann geymi áföllin sem við förum í gegnum. Ég hef heyrt frá vinkonu minni að það sé oft í kringum fertugsaldurinn sem líkaminn segir einfaldlega: „Nei, ég get ekki meira.“ Hún orðaði það þannig að ef maður er ekki búinn að vinna nógu mikið úr hlutunum, þá komi það bara til baka, þá komi skuldadagar. Þá geti alls konar líkamlegir sjúkdómar blossað upp. Ég er ekki sálfræðingur en ég trúi þessu samt. Mér finnst svo sterkt að líkaminn gleymi engu.

Varhugaverð þróun

Blær var gestur í Vikunni hjá Gísla Marteini á dögunum og þá spruttu upp áhugaverðar umræður um botox trend, nánar tiltekið á meðal Hollywood stjarna. Það er orðið æ algengara að Hollywood-leikkonur birtist á skjánum með andlit sem virðist varla hreyfast. Þegar bótox og önnur inngrip takmarka svipbrigði verður leikurinn óhjákvæmilega einsleitur, sama hversu sterk tilfinningin á að vera.

„Ég er alls ekki að dæma það að einhver fái sér bótox í andlitið. Fólk má auðvitað gera það sem það vill við líkama sinn og það er bara frábært ef fólki líður vel með það. En ég velti því fyrir mér hvað gerist þegar þú hættir að geta hreyft ákveðna vöðva í andlitinu, þegar þú hættir að geta gert jafn mikil og jafn eðlileg svipbrigði og áður. Hvaða áhrif hefur það á okkur sem samfélag? Hvaða áhrif hefur það á leiklist?

Við erum að horfa á sögur þar sem fólk er að ganga í gegnum kannski erfiðustu tímabil lífs síns. Ef við fáum ekki svipbrigðin, ef við sjáum ekki andlitið vinna, missum við þá samkenndina? Missum við tengslin? Ég held að þetta sé stærra en bara kvikmyndir. Hvað gerist til dæmis hjá ungbörnum ef foreldrar þeirra geta ekki hreyft andlitið á sama hátt? Ef brosið er ekki eins sýnilegt, ef svipbrigðin eru takmörkuð? Mér finnst áhugavert að þetta sé orðið norm. Við erum líka stöðugt að horfa á raunveruleikasjónvarp þar sem svipbrigðin eru oft „minimal“. 

Tónlistin og klippingin segja okkur hvernig okkur á að líða. Við fáum tilfinningarnar afhentar í gegnum formið. En í raunveruleikanum er engin tónlist og engin klipping. Þá erum við bara með andlitið á okkur og svipbrigðin til að miðla því sem við finnum. Það sem mér finnst samt ógnvekjandi er að þetta er eiginlega orðið normið. Við erum farin að venjast svipbrigðalausum andlitum. Við erum orðin vanari því að sjá fólk án svipbrigða heldur en með þau. Það er það sem ég set spurningamerki við og óttast. 

Þetta snýst ekki bara um útlitsdýrkun, þó að hún sé auðvitað hluti af þessu, heldur um eitthvað dýpra. Það er eins og við séum að bæla samkenndina. Við þurfum tengingu, raunverulega tengingu. En mér finnst hún vera að minnka. 

Samt er ekki hægt að horfa fram hjá útlitsdýrkuninni. Hún er þarna og hún skiptir máli. En mér finnst tilfinningalegi þátturinn minna ræddur.“

Ísland er lítið og heimurinn er stór

Kærasti Blævar er Guðmundur Felixson, spunaleikari og leikstjóri, en undanfarið eitt og hálft ár hafa þau búið í Prag þar sem Guðmundur er í meistaranámi.

Áður en Blær flutti út var hún fastráðin í leikhúsinu á Íslandi en hún hefur sett ferilinn til hliðar í smástund.

„Sem er í rauninni yndislegt. Að fá að taka smá pásu, vera heima og hugsa um strákinn minn. Ég er rosalega þakklát fyrir að hafa fengið þetta rými. Vinkona mín sagði mér um daginn að núna lifum við svo lengi. í dag erum við að horfa fram á að geta orðið kannski hundrað ára. Þess vegna, sagði hún, að það væri mikilvægt að taka einhvers konar „gap year“ á hverjum áratug. Ég fann strax að ég tengdi við það. Ég hafði verið undir miklu álagi þegar við fluttum út.Þannig að þetta hlé kom á hárréttum tíma. “

Hún segist vel geta hugsað sér að endurtaka leikinn eftir tíu ár, flytja aftur tímabundið til útlanda og taka árs hlé til að stíga út úr daglegu amstri.

„Bara að komast út frá litla Íslandi og minna sig á að heimurinn er aðeins stærri. Maður gleymir því stundum heima, þar sem allt er svo nálægt og mannorðið virðist skipta svo miklu máli. Þá getur maður verið í panikki yfir einhverju smáatriði, eins og að hafa orðið of fullur í vinnustaðapartýi og gert sig að fífli. En svo, þegar maður stígur út fyrir eyjuna, sér maður að heimurinn heldur samt áfram. Það er allt í lagi.

Núna erum við þó að flytja heim, annaðhvort í lok maí eða byrjun júní. Þá erum við bara komin heim aftur – og það verður svo gott. Á sama tíma hef ég nýtt tækifærið á meðan við erum hérna úti og séð ótrúlega mikið af leikhúsi um alla Evrópu. Ég er bókstaflega full af innblæstri eftir alla þessa upplifun. Þess vegna er ég rosalega spennt að koma aftur heim til Íslands og fá að láta þennan innblástur verða að einhverju -láta hann bera ávöxt, einhvern veginn.“